Fascinaties van een polemist

‘Er zijn goede redenen om je verre te houden van polemiek’, raadde Arnon Grunberg ooit jonge schrijvers aan. ‘Niet polemiseren. Niet reageren. De mensen hebben geen idee waarop je reageert.’ Maar tegelijkertijd waarschuwde hij dat achter onwil tot polemiek malaise schuilgaat.

Wie wel eens een recent genealogisch tijdschrift doorbladert, ziet zelden een spoor van een polemiek of debat. Heraldici ja, die willen zich nog wel eens laten verleiden op elkaar in te hakken. Genealogen daarentegen richten zich het liefst op hun eigen, heel specifieke interessesfeer en binnen de grenzen daarvan mogen ze zich dan alleenheerser wanen. Wanneer er een polemiek dreigt, wordt die snel en doeltreffend gesmoord door redacties en besturen die geen gedoe willen, een heel enkele keer door een rechter die de partijen oproept zich te onthouden van verdere discussie.

Een eeuw geleden was dat heel anders. De genealogie was toen een arena waarin heren elkaar op gezette tijden aanvielen en probeerden te ontmaskeren of onderuit te halen. Die aanvalslust manifesteerde zich het sterkst in het maandblad De Nederlandsche Leeuw, waarin een generatie jonge genealogen oude afstammingsmythes en nieuwe pretenties kritisch beschouwden. In hun aanvalsdrift beriepen ze zich steeds met klem op ‘waarheid’, ‘onpartijdigheid’ en ‘wetenschap’, al verraadt de sardonische toon die ze aansloegen dat er vaak ook allerlei persoonlijke animositeiten meespeelden. De inzet was in ieder geval hoog. Het ging om persoonlijke en familiale reputaties in een samenleving die door standsbesef bijeen werd gehouden, het ging om zelfidentificaties en projecties, en natuurlijk om de onderlinge pikorde.

Waarschijnlijk de meest compromisloze polemicus van deze generatie was Marinus Wildeman (1864-1936). Wildeman deinsde voor niemand terug. Niet voor snobs en praatjesmakers, niet voor families met macht en aanzien, niet voor de Oranjes, die hij overigens doorgaans bewonderde, en al helemaal niet voor de katholieke geestelijkheid, die hij als antiklerikaal aanviel waar hij kon. Als genealogisch polemist manifesteerde hij zich voor het eerst in 1899 met het pamflet Les Worbert comtes van Wassenaer devant le tribunal de l’histoire, een regelrechte aanklacht tegen de toekenning van de graventitel aan prominente adellijke familie. Ook in latere jaren zou Wildeman nog vaak naar voren treden als genealoog en polemist voor wie het verdedigen van de waarheid een ‘zedelijke plicht’ was. Die houding werd in brede zin gewaardeerd. Toen hij in 1934 zijn 70e verjaardag vierde, prees Nieuwe Rotterdamsche Courant hem in een redactioneel stuk als een van de eersten die bestaande genealogieën aan een kritische beschouwing had onderworpen.

In de meest spectaculaire afstammingskwestie van de twintigste eeuw gedroeg Wildeman zich opvallend genoeg meer als gelovige dan als kritische genealoog. In zijn jeugd al was hij gefascineerd geraakt door de afkomst van Karl Wilhelm Naundorff, de vermeende zoon van Koning Lodewijk XVI die in 1845 in Delft onder de naam ‘Bourbon’ begraven was. In 1904 behoorde Wildeman tot de commissie die diens graf liet restaureren. In latere jaren raakte hij in een intieme briefwisseling met Naundorffs kleinzoon Henri de Bourbon. De troonpretendent schroomde niet honderduit te vertellen over de ‘ijzeren plicht’ die hij tegenover zijn koninklijke voorvaderen had om ‘alle verkankerde loten’ van de stamboom af te hakken. Die plicht leidde ook tot een breuk met zijn zoon Louis, een dichter die verzen schreef die niemand begreep ‘behalve niet geheel normale menschen van de naoorlogsche psyche, die in een psychiatrisch gesticht te huis behooren’.

Marinus Wildeman zou zijn geloof in de rechtmatigheid van Henri de Bourbons claims nooit opgeven, hoe weinig steekhoudend de aangevoerde ‘bewijzen’ voor die aanspraken ook waren. Vlak voor zijn dood verklaarde hij nog één keer publiekelijk de geloofsbelijdenis van de Naundorffisten onvoorwaardelijk te onderschrijven. De fascinaties van de jeugd waren kennelijk sterker dan de kritische zin van de genealoog.